Eerherstel voor [Van Oldenbarnevelt]

26 februari 2019 om 17:34

Ronald van Raak betast de muur van de Bollenburgh in Amersfoort, het statige pand waarin Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) opgroeide. ,,Je kunt hier de geschiedenis voelen, mooi is dat,” zegt de bevlogen historicus die met succes pleitte voor een onderzoek naar de stoffelijke resten van één van de belangrijkste politici uit de geschiedenis van ons land.

ONTHOOFDEN Een paar jaar geleden hield de toen verantwoordelijke minister Stef Blok de boot af, maar het kan verkeren in Den Haag. Opeens vond Ronald premier Mark Rutte aan zijn zijde. ,,Hij noemde Van Oldenbarnevelt zelfs de grootste staatsman ooit. Wat zouden de Oranjes daarvan vinden? Zij stammen af van de man die Van Oldenbarnevelt zonder enige vorm van proces liet onthoofden.”

'Die man' was prins Maurits van Oranje (1567-1625), de protegé van Johan van Oldenbarnevelt en zoon van vader des vaderlands Willem de Zwijger. De relatie tussen de raadspensionaris en landsadvocaat Van Oldenbarnevelt en legeraanvoerder Maurits boeit Ronald van Raak mateloos. Wandelend door de laatmiddeleeuwse Muurhuizen, de parelketting van Amersfoort, vertelt hij over hun diepe genegenheid en het wederzijds respect.

VERWIJDERING ,,Van Oldenbarnevelt ontfermde zich na de dood van Willem van Oranje in 1584 over Maurits en het klikte tussen hen. Maurits kreeg zijn scholing van Johan, die voor hem een tweede vader was. Onder de hoede van bestuurlijk leider Van Oldenbarnevelt groeide Maurits uit tot een militair strateeg. Hun verbond pakte uitstekend uit, maar er trad een verwijdering op na de Slag bij Nieuwpoort in 1600. Toen negen jaar later in de oorlog met Spanje een bestand werd overeengekomen, kwamen Johan en Maurits tegenover elkaar te staan. Johan omarmde de wapenstilstand, want oorlog voeren kostte heel veel geld en hij wilde de handelspositie van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden versterken. Maurits gaf de voorkeur aan doorvechten.”

RELIGIEUS CONFLICT Intussen ontstond er ook nog eens een hardnekkig religieus conflict dat uitmondde in een politiek schisma. Na de keuze van Maurits voor de contraremonstranten, de orthodoxe calvinisten, werd Van Oldenbarnevelt, die ook in de leer lijnrecht tegenover Maurits stond, bevangen door vrees voor een staatsgreep. Hij loodste in 1617 de Scherpe Resolutie door de Staten van Holland om daarmee het militaire leiderschap van Maurits te frustreren, maar de opperbevelhebber zou uiteindelijk dictatoriale volmacht krijgen. Maurits zag zijn kans schoon en sloeg meteen toe. Hij arresteerde vooraanstaande leden van de oppositie en liet Van Oldenbarnevelt vastzetten.

LANDVERRAAD Ronald: ,,Maurits beschuldigde zonder enige grond Van Oldenbarnevelt van landverraad. Daar zat hij dan, de man die hem had gevormd en voor wie hij diepe genegenheid had gekoesterd, eenzaam in zijn cel, verlaten door zijn vrienden. Johan werd op 16 mei 1619 op het Binnenhof onthoofd. Het was niet alleen een politieke afrekening, maar ook een politieke vadermoord, een buitengewoon tragische gebeurtenis met nare gevolgen voor de Republiek, die bestuurlijk in verval raakte en de nodige nederlagen tegen de Spanjaarden kreeg te slikken.” Het lijk van Van Oldenbarnevelt werd begraven in de kelders onder de Hofkapel. Ronald: ,,Dat gebeurde niet zonder reden. Daar lagen onder anderen ook de graven van Holland en die plek was niet toegankelijk voor het publiek. Zo ontnam Maurits de aanhangers van Van Oldenbarnevelt de mogelijkheid om hem te eren.”

DICHTGEMETSELD Een sprong in de historie: de Hofkapel ging in 1879 tegen de vlakte om plaats te maken voor het gebouw van de Eerste Kamer. De grafkelder werd dichtgemetseld. Ronald: ,,Ik ben er vaak geweest en realiseerde me dat daar, ergens achter de muren van de opslagruimte van de senaat de overblijfselen van Johan van Oldenbarnevelt kunnen liggen. Vanaf volgend jaar wordt het Binnenhof ingrijpend verbouwd. Dat is een uitgelezen gelegenheid voor een onderzoek. Nee nee, dat is geen potje Oranjes pesten, het gaat mij om de tastbare geschiedenis, om eerherstel voor de man die de fundamenten legde voor het huidige Nederland. Daarbij moeten we natuurlijk ook aandacht besteden aan de vele schandelijke kanten in de geschiedenis van de Republiek, waarin Johan van Oldenbarnevelt een grote rol heeft gespeeld, zoals oprichting van de VOC, de eerste multinational ter wereld.”

STANDBEELD In 2020 gaat het Binnenhof dus op de schop. Als het aan Ronald van Raak ligt, kan als die gigantische klus is geklaard meteen het standbeeld van Van Oldenbarnevelt naar het Binnenhof, de executieplaats van destijds, worden overgeheveld. Het beeld van een zittende man met de hand op het hart ('Johan weigerde om een gratieverzoek in te dienen, want dat zou als een schuldbekentenis kunnen worden opgevat') werd in 1954 aan de rand van de Hofvijver geplaatst. ,,Hoewel het Binnenhof de meest logische locatie was en nog steeds is, mocht het beeld daar niet komen. Stel je voor zeg, dan zouden onze staatshoofden op Prinsjesdag worden geconfronteerd met een eerbetoon aan de man die door een Oranje een kopje kleiner was gemaakt.”

GEWELDIGE TROEF Als er straks daadwerkelijk botten worden gevonden, heeft Ronald van Raak een geweldige troef achter de hand. Twee nabestaanden, de zussen Anke en Els van Oldenbarnevelt, hebben hun volledige medewerking aan een dna-onderzoek toegezegd. Om nu al te denken aan een herbegrafenis vindt Ronald prematuur. ,,Laten we eerst maar eens de resultaten afwachten. Dat er met de zegen van Rutte serieus werk van wordt gemaakt, stemt mij al heel tevreden. Wij hoeven er niet langer zwijgend genoegen mee te nemen dat Johan van Oldenbarnevelt vier eeuwen geleden werd weggemoffeld.”

Dit artikel verscheen eerder in De Tribune/SP, het ledenmagazine voor de SP